MABADILIKO JUMUISHI
Kwa nini mabadiliko ni jambo lenye uzito katika elimu mjumuisho?
Watoto wote hukabiliana na vipindi vingi vya mpito katika maisha yao ya kutafuta elimu
kutoka nyumbani wakihudhuria kwa mara ya kwanza shule ya awali au shule,
mpaka siku yao ya mwisho ya kuhitimu, chuo au chuo kikuu
na baadaye kuanza kazi.
Kuhamia shule mpya au darasa jengine huwa kunafurahisha, wakati
mwengine kusababisha hofu, sintofahamu au kuhuzunisha.
Husitisha mazoea kwa mtoto na familia.
Ni kipindi kinachotia hofu watoto wanapohama shule.
Kikundi kipya huanzishwa; huku wanakikundi wakikua na kujaribu kuonesha tabia zao.
Ni kipindi kigumu ambapo watoto hujaribu kuzoeana katika kikundi chao kipya.
Kila mtoto anapojiunga na mazingira mapya ya shule
darasa jengine huchukua muda kupata utulivu
na kwa mwalimu nae kujua mahitaji ya kila mmoja.
Hii ina maana kwamba wakati wa kipindi cha mpito kuna hatari ya ushiriki wa mtoto na kujifunza kukatizwa
hasa kwa watoto wenye uhitaji wa ziada wa kusaidiwa.
Illia kwa sasa anafurahia maisha yake ya shule ya awali.
Bila ya shaka, kama mama, nina wasiwasi juu ya kitakachofuata, maisha yake ya baadaye yatakuaje
na ninafahamu kwamba hatua inayofuata ni kuingia shule ya msingi.
Bila ya shaka itakua ni darasa jumuishi.
Ndio, nina hofu. Hata hivyo shule zenye kufuata utaratibu huo zipo kule Kharkiv.
Wana ujuzi na uzoefu wa kutosha na wanawapokea watoto wenye ulemavu.
Kwa hivyo ukiwadia wakati wa Illia kuhitimu kutoka katika shule
yake ya awali tutatafuta shule sahihi iliyo jumuishi ambayo tutapokelewa.
Mfumo wa elimu mjumuisho unapaswa kuhakikisha kwamba kila kipindi cha mpito kinaratibiwa vyema na kupewa uzito
huku wakishirikishwa wazazi na walezi, ili kuhakikisha kwamba hakuna mtoto anayetengwa
akiwa ndani ya mfumo wa elimu au anayeachwa nje ya mfumo wa elimu katika kipindi hiki kigumu.
Kipindi cha mpito katika elimu mjumuisho huanzia nyumbani
Wazazi na walezi wana mchango mkubwa katika makuzi ya watoto wao na kujifunza,
hata kabla ya kuzaliwa.
Husaidia ukuaji wa watoto wao kijamii, kimwili, kiakili, kiubunifu na kihisia,
jambo ambalo humsaidia mtoto kuwa mvumilvu na mwenye uwezo wa kufikiri, mwenye uwezo wa kuwasiliana na mwenye kuthubutu.
Wazazi na walezi wanaweza kuwa na msaada mkubwa kwa kurahisisha hatua hii kupitia michezo.
Harakati zinazoambatana na michezo zinaweza kuwasaidia wazazi na walezi kugundua iwapo mtoto wao ana changamoto fulani.
Kujenga mapema misingi ya makuzi na kujifunza katika mazingira ya nyumbani
husaidia kufanya kipindi cha mpito kuelekea katika shule ya awali kuwa chepesi.
Watoto hujifunza na kutumia aina tofauti za ujuzi katika mazingira ya nyumbani
ambazo watahitaji kuzitumia watapokuwa shuleni.
Muendelezo wa usaidizi katika kipindi cha mpito
Mabadiliko jumuishi yanamaanisha kwamba watoto wanapoanza safari yao ya kutoka nyumbani kwa mara ya kwanza kuelekea katika shule ya awali
au kuhamia darasa jengine au mazingira mapya, unakuwa ni mchakato mwepesi kwao, familia zao, na walimu pia.
Hakuna mabadiliko makubwa yasiyotarajiwa au mshituko.
Kuna shida kidogo tu, na watoto wanaendelea kupata usaidizi wanaouhitaji
ili kuwasaidia kuendeleza kile ambacho tayari wanakijua au wanaweza kukifanya.
Vipi unaweza kuchangia muendelezo huu wa usaidizi?
Mazingira ya shule ya awali
Watoto hukabiliana na kipindi cha mpito kwa mara ya kwanza wanapoanza kuhudhuria shule ya awali au msingi kwa mara ya kwanza.
Unaweza kuwahakikishia wazazi na walezi kwamba hakuna ulazima kwao kuwalazimisha watoto
wao wadogo kuanza kujifunza kusoma, kuandika au hisabati kabla hawajaanza shule za awali.
Bali ni muhimu wawahamasishe watoto kucheza
ya maisha ya kila siku na udadisi pamoja na kujiamini katika kufuatilia vitu wanavyovipenda.
Ni vyema iwapo utaandaa ziara za majumbani.
Hii itakusaidia kujenga uhusiano ambao utafanya mchakato wa kuhama usiwe na tabu kwa wote.
Katika ziara hizi unaweza kushirikiana na wazazi na walezi
kuandaa mpango wa kipindi cha mpito ili kumsaidia kila mmoja kujiandaa kwa ajili ya hatua ya awali ya mtoto kuingia katika mazingira mapya ya shule.
Huwa ninakuja kuwatembelea kuona maisha yanakwendaje.
Leo tumemtembelea Lee-Ann nyumbani kwao. Nipo na mama yake Lee-Ann.
Huwa tunawajumuisha watoto wote katika ratiba yetu.
Tunawahamasisha hata watoto wanaotumia viti vya magurudumu nao pia wahudhurie shule.
Watoto hujiamini zaidi wawapo nyumbani.
Watafarijika zaidi iwapo watakukutana na walimu wao wa baadaye kwa mara ya kwanza katika mazingira haya ya nyumbani waliyoyazowea.
Vile vile itasaidia pale utakapoyajua mazingira wanayoishi wanafunzi wako.
Wahamasishe watoto na wazazi kutembelea shule wanayokusudia
kumdahili mtoto wao kabla mtoto hajaandikishwa.
Unaweza kuwaalika kujumuika katika vipindi vya kupanga na burudani.
Ushiriki wao utauongeza taratibu katika muhula kabla ya mtoto hajaanza rasmi masomo yake.
Pale watoto wanapojua kinachowakabili
kipindi cha mpito kuelekea mazingira ya shule huwa hakiwashtui.
Kuelekea hatua nyengine
Napata wasiwasi mkubwa kila nikifikiria muda wa Denys kwenda shule utakapowadia.
Nahofia mazingira nisiyoyajua; hatujui tutarajie nini.
Ni vigumu sana kwake kuwazowea watu na mazingira mapya.
Ni tabu kwake kuanzisha uhusiano na mtu asiyemjua.
Kwa hivyo, huu ndio wasiwasi wetu mkubwa, atajisikiaje atakapokutana na watu wengine.
Nadhani itakuwa vyema kwake kufanya ziara ili aanze kuizoea shule yake mpya.
Pamoja na kuwasaidia watoto na familia zao wakati wa kipindi cha mpito kuelekea
shule kwa mara ya kwanza, unapaswa pia kumsaidia apite kwa urahisi kipindi hiki akielekea darasa jengine
au hatua nyengine ya elimu.
Ziara za utambulisho au maandalizi ni muhimu katika vipindi hivi vya mpito.
Hawa ni watoto hawa ndio wahitimu wetu.
Watajiunga na darasa la kwanza mwakani. Hivi sasa tunawapeleka
shule ya msingi ambako watajiunga watakapohitimu shule yao ya awali kwa ajili ya kujizoesha mazingira ya huko.
Unajua, kila mzazi huwa ana wasiwasi akifikiria ni jinsi gani mtoto atakichukulia kitendo cha kuhama kutoka
shule ya maandalizi kwenda darasa la kwanza. Hujui muitikio wao utakuaje.
Ndio maana naona kwamba iwapo watatembezwa ili kuyajua mazingira yao mapya kabla hawajaanza shule
itawarahisishia na pia tayari watakuwa wanawajua walimu wao wa hapo mwakani.
Utapokuwa unawatembeza utawasimulia pia kuhusu walimu wao.
Uliona nini kule shule, uliipenda?
Tunawakaribisha wanafunzi wapya mwakani, wahitimu wa shule ya awali.
Kuwaandaa ni muhimu kwa sababu itawasaidia kuzoea mazingira mapya.
Kutawafanya wajiamini.
Nadhani ni muhimu sana kwa sababu ni wadogo
na ni mara yao ya kwanza na shule yao mpya ni kubwa.
Hawajawahi kufika hapa. Hawajawahi kuwaona walimu wengi kama hivi.
Hwajawahi kukutana na wanafunzi wengi.
Kila wanatetemeka, huwa wanatishwa na mazingira mapya.
Kwa hivyo, kutambulishwa kunawasaidia kwa sababu watayajua vyema mazingira yao.
Wanapata kujua mazingira ya madarasa yao. Nadhani inasaidia, ni kweli kabisa inawasaidia.
Leo tumeandaa ziara ya wahitimu wetu watarajiwa kutembelea Ivan Puliuy Lyceum [shule jirani]
kwa lengo la kuwasaidia watoto kujua shule ikoje, kukutana na mwalimu mkuu,
na walimu wao wa baadaye. Kuona ukumbi wa mazoezi ili
ili watakapokuja watakuwa hawana wasiwasi mkubwa au msongo wa mawazo.
Kuwasaidia wajisikie faraja katika mazingira ya shule.
Walimu wa shule ya awali na wale wa shule ya msingi kutoka shule jirani wanapaswa kwasiliana mara kwa mara
na pia kuwasiliana na wazazi na walezi ambao wanawajua watoto wao zaidi.
Kwa kuwasiliana na kupeana taarifa kuhusu utaratibu wako wa kufanya kazi
na mahitaji ya watoto, utaweza kukidhi mahitaji haya
kabla, wakati na baada ya kipindi cha kuhama kutoka mazingira ya awali kwenda mengine
Shule ya awali ninayoinongoza imekuwa ikishirikiana na shule jirani kwa muda mrefu.
Uhusiano wetu na wafanyakazi wa shule ni wa karibu na hii kwa kiasi kikubwa inasaidia kipindi cha kuhama kutoka shule ya awali kwenda shule ya msingi.
Walimu wa shule ya msingi mara nyingi huhudhuria sherehe zetu.
Tunawaalika, na watoto wa shule yetu hutembelea mara kwa mara shule ya msingi.
Uhusiano huu na shule ya msingi ni lazima kwa kila shule ya awali
ili kuhakikisha kuna urahisi wa kuhama kutoka shule ya awali kwenda shule ya msingi.
Watoto wanapohama kutoka mazingira ya awali kwenda mengine, kila mmoja atakuwa amefikia hatua tofauti ya makuzi na kujifunza.
Pale wewe au wenzako wanapowakaribisha watoto katika mazingira mapya, jitahidi kuwa mpole
na jaribu kukidhi mahitaji ya kila mtoto, mambo yanayomvutia, na uwezo wake.
Kuwa mpole na rafiki muda wote, na fahamu lugha na aina nyengine za mawasiliano ya mtoto.
Ufuatao ni ushauri unaoweza kukusaidia kurahisisha ujumuishi katika kipindi cha kuhama baina ya mazingira tofauti ya kujifunza.
Wewe na wazazi au walezi wa mtoto mnaweza kukusanya taarifa za mwenendo wa mtoto ili mumpatie mwalimu wake mpya.
Ioneshe vitu anavyovipenda mtoto, uwezo, aina ya msaada anaouhitaji, njia anazopendelea kuzitumia kuwasiliana,
na mengineyo.
Unaweza kushirikiana na wenzako katika mazingira yote mawili kuandaa kipeperushi rahisi
kwa ajili ya wazazi na watoto kinachoelezea kipindi cha mpito kuelekea shule nyengine.
Wanafunzi wakubwa wanaweza kusaidia kwa kutoa taarifa za makaribisho kuhusu shule yao pia.
Mnaweza kuandaa programu ya urafiki pia.
Kwa mfano, watoto wa shule ya msingi wanaweza kukutana na kucheza na watoto wa shule ya awali kabla ya muda wa kuhamia darasa jengine
na baadaye kuendeleza urafiki wao na kucheza pamoja baada ya kuhamia.
Mnaweza kuandaa matukio ya pamoja ambapo watoto kutoka shule zote mbili watatembeleana na kujifunza, watacheza, na kutumbuiza pamoja.
Mnaweza ‘kushirikiana kuwafundisha’ ili watoto wakutane na wawazowee walimu wao wapya.
Kwa mfano, mwalimu wao wa baadaye anaweza kukutembelea ukiwa unasomesha na kushirikiana na wewe.
Saidia michakato yote ya uhamaji – mikubwa na midogo
Watoto ambao wanakabiliana na hatua kubwa ya kuhama kuelekea darasa jengine au shule nyengine wanakabiliwa na changamoto nyingi.
Ifuatayo ni baadhi tu ya mifano.
Wanaweza kulazimika kutumia muda zaidi wakiwa mbali na nyumbani na familia zao, jambo ambalo litawapa wasiwasi.
Mnaweza kubuni mazingira ambayo yatakua si mageni, rafiki, na ya kufurahisha, hasa watoto wanapokua ndio kwanza wamedahiliwa katika shule yao mpya.
Watoto wanaweza kupata tabu wanapokutana na wenzao wapya na kujaribu kuanzisha urafiki.
Unaweza kutumia muda wa kucheza na kuchanganyika pamoja kuwahamasisha watoto wajenge uhusiano na wenzao,
na unaweza kuhamasisha waanzishe urafiki na udugu.
Watoto wanaweza kuhisi mbinu mpya za usomeshaji na kujifunza ni ngumu (zinawafanya wachanganyikiwe).
Jaribu kubaini walichokizowea watoto.
Wasaidie taratibu kuzoea mbinu mpya za usomeshaji na kujifunza
na matarajio mapya.
Jaribu kulifanya somo lako au mazingira ya kujifunzia yatoe fursa zaidi kwa mwanafunzi na pia yawe jumuishi.
Tukumbuke pia kwamba kipindi cha mpito hakihusishi tu mabadiliko makubwa
ambayo hutokea pale mnapohama darasa moja au shule moja kwenda nyengine.
Watoto hukabiliana na vipindi mbalimbali vya mpito katika maisha yao yote ya kielimu.
Kwa mfano, kuhama kutoka kipindi cha somo moja na kuingia kwenye somo jengine au zoezi moja kwenda jengine ni mpito pia.
Kutoka darasani au kwenye harakati nyengine na kwenda kupata chakula cha mchana ni mpito.
Kama ilivyo kurudi darasani baada ya kupata chakula cha mchana.
Kufika shuleni kila asubuhi ni mpito, kama ilivyo siku ya masomo inapokamilika na kulazimika kurudi nyumbani.
Kuhamahama huku kunaweza kuwafanya wachanganyikiwe, wahuzunike, au kuwachoshe baadhi ya watoto
ijapokuwa ni utaratibu wao wa kila siku.
Unapaswa kutambua vipindi hivi vya mpito ambavyo watoto wanapitia.N
Jaribu kubaini jinsi wanavyokubaliana na mabadiliko na iwapo wanahitaji msaada zaidi kwa sasa.
Mfano wa kuwasikiliza watoto
Ni muhimu kuwasikiliza watoto wakati wa vipindi vya mpito.
Bila ya shaka tutakuwa tunazungumza nao katika kipindi hiki, lakini pia mara nyingi hudhaniwa
kwamba watoto wadogo kabisa hawawezi kuelezea fikra, au mawazo yao kikamilifu.
Hii sio kweli!
Tatizo ni kwamba hatutumii njia sahihi za kuwauliza
au kuwapa fursa sahihi ya kuelezea kile wanachowaza au kuhisi.
Tunapaswa kuzungumzia kuhusu ‘vipi’ na watoto pia. Yaani tuwaulize watajisikia vipi.
Tuwaulize vipi itakuwa rahisi kwao kuhudhuria shule na kuipenda bila ya kuwa na hofu.
Watoto wadogo kabisa huwa na maoni pia.
Huwa wanajua kuwa wamefurahi au wana hofu ya kwenda katika shule mpya au darasa jengine,
mpya au darasa jengine, na huwa wanajiuliza maswali mengi.
Kuna namna mbalimbali tunazoweza kuzitumia kuwasaidia watoto
kuwasilisha fikra zao, hisia, na mawazo yao kuhusu kipindi cha kuhama.
Njia moja ambayo ilitumika Swaziland na Ukraine
ni kwa watoto wakubwa kuzungumza na watoto wadogo kuhusu kipindi cha kuhama katika mazingira ya shule.
Mara nyingi watoto wakubwa wana uwezo zaidi wa kuwashawishi watoto wadogo kuzungumza.
Watoto wadogo hujisikia huru zaidi kuzungumzia wasiwasi wao au kutoa mawazo yao
kwa mtu ambaye wanakaribiana kwa umri na hatishiki tofauti na anapozungumza na mtu mzima.
Shule za awali na za msingi zinaweza kushirikiana kuandaa mikutano kama hii
Lengo la mradi ni kuhusu mawasiliano na watoto wa shule za awali.
Si watu wazima wanaowasiliana, sio wazazi wao au walimu, bali ni watoto kutoka shule nyengine.
Lengo ni kufanya iwe rahisi watoto kujieleza na wawahadithie watoto wenzao wakubwa kuhusu matatizo yao
wasiwasi walio nao, na vile vile furaha yao na mambo mengine kama hayo.
Ni rahisi kwa watoto wakubwa kuzungumza nao, ukichukulia kwamba wengi wetu tuna kaka zetu au dada
na huwa tunazungumza nao kuhusu mada tofauti ambazo ni muhimu kwa watoto wadogo.
Kwa njia hii, tutaweza kuwaandaa kwa ajili ya mwaka wao mpya wa masomo,
kuwawezesha kuhama kwa urahisi na bila wasiwasi kama tulivyokuwa sisi.
Au unaweza kuwahamasisha watoto wakubwa kuzungumza na wadogo zao katika namna isiyo rasmi nyumbani
na pia katika jamii, kuwasaidia kwa kuwaondolea hofu ya kuanza shule au kuhamia shule nyengine.
Unaweza kujifunza zaidi kuhusu jinsi ya kuandaa harakati kama hizi katika
muongozo uliotolewa na EENET:
“Sauti ya Watoto katika Elimu Mjumuisho: Muongozo wa kuwasaidia watafiti chipukizi kuendesha utafiti wa vitendo na wenzao na watoto wadogo”.
Kuhama katika mchakato wa elimu mara nyingi hufanyika bila ya kujulikana – tunachukulia ni jambo la kawaida.
Lakini mabadiliko haya yawe makubwa au madogo yanaweza kuwa na athari kubwa
kwa ushiriki wa watoto na maendeleo yao katika elimu.
Mabadiliko ambayo hayaratibiwi katika namna jumuishi yanaweza hata kupelekea watoto kuacha shule kabisa.
Kila mwalimu anapaswa kulitambua hili na kuchukua hatua ili kukidhi mahitaji yanayoambatana na mabadiliko hayo kwa wanafunzi wao wote.